مرقد مطهر امام علی بن موسیالرضا(ع) در مشهد در طول قرون متمادی، فراتر از یک کانون زیارتی صرف، به عنوان یک بستر تمدنساز و تجلیگاه هنرهای آیینی و رفتارهای جمعی هویتبخش عمل کرده است. شهادت امام هشتم(ع) نقطهعطفی در تقویم مذهبی شیعیان و بهویژه مجاوران این حریم است؛ رویدادی که به واسطه آن، مفاهیمی چون غربت، ولایتمداری، میهماننوازی و همبستگی اجتماعی در قالب مناسک عمیقاً نمادین بازتولید میشوند. آیینهای سوگواری در مشهد، آمیزهای از هنر، تاریخ، علق دینی و عواطف پاک مردمی است. در این میان، برخی مناسک به دلیل قدمت تاریخی، پیوند با تشکیلات اداری آستان قدس رضوی و البته حضور فعال طبقات مختلف اجتماعی، اهمیتی دوچندان یافتهاند. در ادامه با استناد به اسناد آرشیوی و روایات معتبر تاریخی، به بررسی سه آیین محوری یعنی «شمعگردانی»، «خطبهخوانی» و «حماسه عزاداری بانوان محله نوغان» میپردازیم تا ابعاد ناشناخته و ساختار اجرایی این مناسک را در این فرصت کوتاه مرور کنیم.
شمعگردانی؛ مناسک روشنایی در حریم شبستانهای عتیق
یکی از باشکوهترین و در عین حال کهنترین آیینهای عزاداری که در اتمسفر قدسی حرم مطهر رضوی برگزار میشود، مراسم شمعگردانی است. این آیین که بهطور ویژه در شب شهادت حضرت ثامنالحجج(ع) برپا میشود، تجسم عینی هدایت، روشنایی و ابراز همدردی قدسی خادمان با ولینعمتی است که در غربت توس به شهادت رسید. در این آیین، سکوت سنگین حرم مطهر با نور ملایم شمعها شکسته میشود. خادمان آستان قدس رضوی با شمعهایی روشن در دست، دوشادوش یکدیگر در صحن عتیق که امروزه به نام صحن انقلاب اسلامی شناخته میشود و سایر صحنهای مطهر به صف میایستند. در کانون این حلقه نورانی، حفاظ، قاریان قرآن و مرثیهسرایان آستان با در دست داشتن لالهها و شمعهای روشن، دستهجمعی از مقابل صفوف خادمان و مدعوین عبور میکنند. این حرکت نمادین، تصویری از تشییع معنوی پیکر امام(ع) را در ذهن تداعی میکند. همزمان با این حرکت، خطبهخوانی مخصوص شب شهادت آغاز میشود؛ خطبهای که در آن پس از حمد و ثنای الهی و درود بر پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع)، نام مبارک حضرت ولیعصر(عج) بر زبانها جاری میشود.
بررسیهای تاریخی نشان میدهد برپایی این دست مجالس سوگ و ذکر مصیبت از دیرباز در عمارتهای مختلف حرم مطهر نظیر دارالضیافه، دارالذکر، دارالحفاظ و ایوان طلا مرسوم بوده است. اداره این مراسم بزرگ نیازمند هماهنگیهای دقیق اداری بود؛ بهطوری که متولیباشی یا نایبالتولیه وقت، دستورالعملهای مکتوب و مؤکدی را به تحویلداران کل، دربانباشیان و دیگر صاحبمنصبان ابلاغ میکردند تا تشریفات به بهترین شکل ممکن اجرا شود. براساس اسناد موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، دو برگ سند بسیار ارزشمند متعلق به سالهای ۱۳۳۴ و ۱۳۳۵ هجری قمری به چشم میخورد که مستقیماً به دستور تهیه شمع برای این مراسم اشاره دارد. در این دوران، «سیدجواد ظهیرالاسلام» متولیباشی وقت حرم مطهر، دستورهایی صریح به کشیکنویس و «حاجی شعاعالتولیه» (که منصب صاحبجمع روشنایی را بر عهده داشت) برای تأمین و توزیع شمع در میان سوگواران صادر کرده است. اگرچه ساختار اسنادی به این سالها محدود میشود، اما قرائن نشان میدهند ریشههای این آیین به ادوار بسیار قبلتر بازمیگردد، هرچند در گذر زمان اسناد مکتوب دیگری از آن به دست ما نرسیده است. محتوای این مکاتبات اداری تاریخی تأیید میکند شمعگردانی به صورت تخصصی و آیینی، بهطور عمده در شب شهادت امام رضا(ع) تمرکز داشته است.
خطبهخوانی؛ جلوه تشریفات رسمی و وفاداری به عهد رضوی
آیین خطبهخوانی، مظهر نظم، آراستگی اداری-مذهبی و پیوند عمیق خادمان با ولینعمت خویش است. این مراسم شکوهمند مذهبی در طول سال، تنها دو بار در صحن عتیق (انقلاب اسلامی) برگزار میشود: نخستین بار در شب عاشورای حسینی و دومین بار در شب شهادت امام رضا(ع). این تقارن بیانی از همراستایی نهضت حسینی و مجاهدت رضوی در حفظ اصالت دین است.
در این مراسم، نظم ساختاری بینظیری حاکم است. خادمان حرم مطهر در دو صف منظم و موازی، در حالی که چراغهای لالهای منقش به نام مبارک امام را در دست دارند، دور تا دور صحن عتیق به حرکت درمیآیند. حرکت آرام آنها همراه با زمزمههای حزنانگیز تسلیت به پیشگاه ثامنالائمه(ع) و قرائت بخشهایی از زیارت عاشوراست. در مرحله بعد، بخش نمادین و پراحساس مراسم با ورود سرکشیک دربانان به همراه ۱۴ تن از دربانان سادات که به نشانه تبار فاطمی خود شالهای سبز بر گردن آویختهاند، آغاز میشود. این گروه در حالی که لالههای روشن در دست دارند، پیشاپیش حفاظ آستان حرکت کرده و از مقابل خدمتگزاران، میهمانان رسمی و خیل عظیم زائران عبور میکنند. آنها از مقابل کفشداری شماره ۴صحن انقلاب عبور کرده و پس از طواف معنوی در صحن، دوباره در جایگاه اولیه خود مستقر میشوند. از منظر پژوهشهای تاریخی و با واکاوی اسناد موجود در سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی که قدمت آنها به دوران صفویه و پس از آن بازمیگردد، روشن میشود آیین خطبهخوانی همواره جایگاهی رسمی در تشکیلات اداری آستان قدس داشته است. منصب «خطیب» یک شغل رسمی دیوانی و مذهبی محسوب میشده و واقفان بسیاری در وقفنامههای خود، بودجه و مقرری خاصی را برای خطیب آستانه پیشبینی میکردند. براساس این اسناد، قدیمیترین سندی که واژه «باشی» را به عنوان پسوند به شغل خطیب الحاق کرده (خطیبباشی)، مربوط به سال ۱۲۶۲ هجری قمری است. همچنین، سندی تاریخی به تاریخ ۱۰۱۰ هجری قمری در دست است که تشکیلات اداری و مالی آستان را در عهد شاه عباس اول صفوی بازگو میکند؛ در این سند از شخصیتی به نام «امیرمحمد صالححسینی» به عنوان خطیب رسمی آستانه مقدسه یاد شده که گواهی بر ریشهدار بودن این تشریفات در تاریخ مذهبی ایران است.
حماسه زنان نوغان؛ پیوند عاطفه، وفاداری و غریبنوازی تاریخی
بخش مهمی از هویت تاریخی مشهد و آیینهای سوگواری آن، در خارج از دیوارهای اداری حرم مطهر و در بطن محلات قدیمی این شهر شکل گرفته است. شاخصترین نماد این پیوند مردمی، آیین سنتی بانوان محله قدیمی نوغان است. این آیین نه تنها یک سوگواری ساده، بلکه سندی زنده از وفاداری، شجاعت زنانه و پیوند عاطفی عمیق مجاوران با امام غریبشان است که پیشینهای فراتر از ۱۲ قرن دارد.
بر اساس روایتهای متواتر تاریخی، پس از شهادت مظلومانه امام رضا(ع) به دست مأمون عباسی، جو خفقان و ترس شدیدی بر منطقه حاکم بود. مأمون تلاش میکرد شهادت امام را طبیعی جلوه دهد و از هرگونه تجمع یا سوگواری مردمی جلوگیری کند. در این شرایط بحرانی و ترسآور، این زنان پاکنهاد و شجاع محله نوغان بودند که سکوت تاریخ را شکستند. آنها برای کسب اجازه خروج از خانه و تشییع پیکر مطهر امام، از داراییهای مادی خود گذشتند و مهریههایشان را به همسران خود بخشیدند تا مانعی برای حضورشان در این حرکت مذهبی وجود نداشته باشد. این اقدام متهورانه، زنان نوغان را به عنوان نخستین تشییعکنندگان و غریبنوازان پیکر پاک امام رضا(ع) در تاریخ ثبت کرد. امروز، پس از گذشت صدها سال، نوادگان آن زنان فداکار، این سنت عاطفی و حماسی را زنده نگه داشتهاند. صبح روز شهادت امام هشتم(ع) دستههای پرشور عزاداری بانوان نوغان با شاخههای گل به نشانه تکریم در دست و چشمانی اشکبار از مویه بر مصیبت فرزند زهرا(س)، به سمت بارگاه ملکوتی امام حرکت میکنند. این راهپیمایی با شکوه و مذهبی، تجدید میثاقی سالانه با آن وفاداری تاریخی است. این آیین سنتی نشان میدهد چگونه یک کنش تاریخی زنان در مواجهه با ظلم و غربت، به یک الگوی تربیتی، فرهنگی و نماد غریبنوازی در فرهنگ عامه مردم مشهد تبدیل شده و نسل به نسل انتقال یافته است.
تداوم مناسک مذهبی به عنوان ستونهای هویتبخش جامعه
آیینهای سهگانه شمعگردانی، خطبهخوانی و تشییع نمادین بانوان نوغان، در شام شهادت حضرت با آیین شام غریبان پیوند خورده و اینگونه، سوگواری برای حضرتش پایان مییابد. مراسم شام غریبان از قدیمیترین مراسمی است که فقط دو شب از سال در حرم مطهر برگزار میشود که شام شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) یک شب آن است که به نام شام غریبان معروف است و دیگری شامگاه شهادت امام رضا(ع) است. در این مراسم تمام خدمه آستان قدس اعم از خدام، فراشان، دربانان، کفشداران و حفاظ در دارالتولیه (سازمان مرکزی آستان قدس) به همراه تولیت آستان قدس رضوی و زائران و مجاوران اجتماع میکنند و در سوگ مولایشان به نوحهخوانی و عزاداری میپردازند. این آیینها بیش از آنکه صرفاً مراسمی مذهبی قلمداد شوند، آینه تمامنمای فرهنگ، تاریخ و تشکیلات اجتماعی شهر مشهد حول محور وجود مقدس امام رضا(ع) هستند. تلفیق نظاممند آیینهای رسمی آستان قدس رضوی با عواطف و سنتهای خودجوش مردمی، بستری پایدار برای حفظ حافظه جمعی فراهم آورده است. این مناسک با پیوند دادن گذشته تاریخی به زمان حال، به مجاوران و زائران این امکان را میدهند تا خود را بخشی از یک زنجیره مداوم تاریخی و معنوی ببینند که در آن نور، کلام و حماسه وفاداری، هر ساله در سالروز شهادت امام غریب تجدید میشود.
نظر شما